فصل دوازدهم روابط ايران و روسيه در دوره‌ى دوم سلطنت قاجاريه ( 1250 - 1313 قمرى - 1834 ميلادى ) در اين دوره روسيه تزارى كه به هدف‌هاى نظامى خود در مرزهاى شمالى و شمال غربى ايران رسيده بود ، از يك طرف سياست توسعه‌طلبى را در مرزهاى شمال شرقى ايران دنبال مىكند و از طرف ديگر در ميدان رقابت با بريتانيا حداكثر كوشش را براى توسعه‌ى نفوذ خويش در دربار ايران و كسب امتيازات سياسى و اقتصادى به كار مىبرد . همكارى ايران و روسيه دولت روسيه تزارى پس از تحميل عهدنامه‌ى شوم و منحوس تركمانچاى بر ايران كه متضمن منافع سرشارى براى آن دولت بود ، روش ظاهرا دوستانه‌اى نسبت به ايران پيش گرفت و در همان حال از كليه‌ى نيروهاى مادى و معنوى ايران براى رقابت با انگلستان و مبارزه‌ى استعمارى با آن دولت استفاده كرد و متدرجا قدرت و نفوذ سياسى و سلطه‌ى نظامى خويش را در سراسر قفقازيه بسط داد و كمى بعد به شرحى كه سابقا نيز اشاره شد ، به نواحى ما بين آرال و درياى خزر و حوضه‌ى علياى جيحون يعنى نواحى خوارزم و خراسان شمالى دست‌اندازى را آغاز كرد و براى آن‌كه توجه دربار ايران را از امور آن نواحى حتى المقدور منحرف سازد ، پيوسته محمد شاه را به تسخير هرات و قلع و قمع حكام و امراى قندهار تحريص مىنمود تا بدان وسيله هم اسباب اشتغال و گرفتارى نيروى ايران را در افغانستان فراهم كند و هم راهى براى حمله به هندوستان باز نمايد .